Faktura za energię elektryczną może zawierać znacznie więcej niż koszt zużytych kilowatogodzin. W przypadku firm, zakładów produkcyjnych, magazynów, biur i obiektów usługowych jednym z dodatkowych składników rachunku mogą być opłaty za energię bierną.

Problem w tym, że nie zawsze są one dobrze widoczne. Czasami pojawiają się w rozbudowanej tabeli opłat dystrybucyjnych, a czasami dopiero w załączniku do faktury. Ich nazwy również mogą się różnić w zależności od operatora.

Jak zatem sprawdzić, czy firma płaci za energię bierną? Wyjaśniamy krok po kroku.

W rozmowach najczęściej używa się określenia „opłata za moc bierną”. Na fakturze rozliczana jest jednak energia bierna, czyli ilość energii związanej z przepływem mocy biernej w określonym czasie.

Moc bierną wyraża się w var lub kvar, natomiast energię bierną w varh, kvarh albo Mvarh. Właśnie oznaczenie kvarh najczęściej pojawia się na fakturach i w danych pomiarowych.

Jeżeli chcesz najpierw uporządkować podstawowe pojęcia, przeczytaj artykuł: Co to jest moc bierna?.

Opłat należy szukać w części dotyczącej dystrybucji energii elektrycznej, a nie wyłącznie w zestawieniu zużycia energii czynnej.

Jeżeli firma otrzymuje jedną fakturę kompleksową, koszty sprzedaży i dystrybucji mogą znajdować się na tym samym dokumencie. W przypadku oddzielnych umów opłaty za energię bierną pojawiają się zazwyczaj na fakturze wystawianej przez operatora systemu dystrybucyjnego.

Warto sprawdzić nie tylko pierwszą stronę rachunku, ale również szczegółowe rozliczenie, specyfikację punktu poboru energii oraz wszystkie załączniki.

Na fakturze mogą pojawić się między innymi następujące określenia:

Samo pojawienie się wskazania energii biernej w danych z licznika nie zawsze oznacza naliczenie opłaty. Należy sprawdzić, czy obok ilości energii znajduje się stawka oraz wartość netto w złotych.

Energia bierna indukcyjna występuje przede wszystkim w obiektach, w których pracują silniki elektryczne, transformatory, urządzenia chłodnicze, klimatyzacja, wentylacja, sprężarki lub maszyny produkcyjne.

Operator nie zawsze nalicza opłatę za całą ilość energii biernej indukcyjnej. Podstawowe znaczenie ma współczynnik tgφ, który w uproszczeniu pokazuje relację energii biernej do energii czynnej.

Wartość graniczna współczynnika jest określona w warunkach przyłączenia, umowie albo taryfie właściwego operatora. Często przyjmowana jest wartość tgφ₀ = 0,4, ale nie należy traktować jej jako zasady obowiązującej w każdym przypadku. Decydujące znaczenie mają dokumenty dotyczące konkretnego punktu poboru energii.

Jeżeli rzeczywisty współczynnik tgφ przekracza wartość umowną, operator może naliczyć opłatę za ponadumowny pobór energii biernej indukcyjnej.

Prosty przykład

Załóżmy, że w tym samym okresie i tej samej strefie rozliczeniowej firma pobrała:

• 20 000 kWh energii czynnej,
• 10 000 kvarh energii biernej indukcyjnej.

Uproszczona wartość współczynnika wynosi:

tgφ = 10 000 kvarh ÷ 20 000 kWh = 0,5

Jeżeli wartość umowna wynosi 0,4, wynik wskazuje na przekroczenie. Nie oznacza to jednak, że kwotę opłaty można obliczyć poprzez proste pomnożenie różnicy przez dowolną stawkę. Sposób rozliczenia wynika z taryfy operatora i może uwzględniać dodatkowe współczynniki.

Na fakturze może również pojawić się pozycja dotycząca energii biernej pojemnościowej. Ten problem często występuje w obiektach wyposażonych w dużą liczbę opraw LED, zasilacze elektroniczne, systemy UPS, długie linie kablowe albo niewłaściwie dobrany układ kompensacji.

W przeciwieństwie do energii biernej indukcyjnej energia pojemnościowa może być rozliczana bez analogicznego zakresu dopuszczalnego wyznaczanego przez tgφ₀. Szczegółowe zasady zawsze należy sprawdzić w umowie oraz taryfie właściwego operatora.

Szczególną uwagę powinny zwrócić firmy, które posiadają już baterię kondensatorów. Układ dobrany kilka lat wcześniej może nie odpowiadać aktualnemu profilowi obciążenia. Po wymianie oświetlenia, zmianie maszyn lub ograniczeniu pracy części urządzeń może dojść do przekompensowania instalacji. W efekcie rozwiązanie, które miało ograniczać koszty, zaczyna generować energię bierną pojemnościową.

Najpierw należy sprawdzić, którego punktu poboru energii dotyczy rozliczenie. Jest to szczególnie ważne, gdy przedsiębiorstwo posiada kilka budynków, przyłączy albo liczników.

Następnie trzeba odnaleźć część dotyczącą usług dystrybucyjnych i wyszukać określenia takie jak „energia bierna”, „ponadumowny pobór”, „indukcyjna”, „pojemnościowa”, „kvarh” oraz „tgφ”.

Kolejnym krokiem jest sprawdzenie wartości w złotych. Jeśli na fakturze widnieje jedynie ilość energii biernej, ale nie ma stawki ani naliczonej kwoty, może to być wyłącznie informacja pomiarowa.

Jedna faktura nie zawsze pokazuje pełny obraz. Najlepiej porównać rachunki z ostatnich 3–6 miesięcy. Pozwoli to ustalić, czy opłata jest stała, sezonowa, czy pojawiła się po określonej zmianie w zakładzie, na przykład uruchomieniu nowej maszyny, wymianie oświetlenia albo zmianie trybu produkcji.

Na końcu należy porównać informacje z faktury z zapisami umowy, warunkami przyłączenia oraz aktualną taryfą operatora.

Faktura pozwala potwierdzić, że problem istnieje i określić jego finansową skalę. Nie pokazuje jednak dokładnie, które urządzenia odpowiadają za energię bierną ani jak zmieniają się parametry instalacji w ciągu dnia.

Dlatego nie należy dobierać baterii kondensatorów lub dławika wyłącznie na podstawie jednej faktury.

Prawidłowa diagnostyka powinna obejmować analizę rachunków oraz pomiary parametrów sieci wykonane podczas reprezentatywnego cyklu pracy obiektu. W zakładzie produkcyjnym oznacza to uwzględnienie różnych zmian, postojów, rozruchów maszyn i okresów mniejszego obciążenia.

Dopiero na podstawie takich danych można określić:

• czy występuje energia bierna indukcyjna, pojemnościowa czy oba jej rodzaje,
• jak duże i jak zmienne jest obciążenie,
• w jakich godzinach powstają przekroczenia,
• czy obecny układ kompensacji pracuje prawidłowo,
• jakie rozwiązanie będzie odpowiednie dla konkretnej instalacji.

W zależności od wyników stosuje się między innymi baterie kondensatorów, dławiki kompensacyjne albo automatyczne i dynamiczne układy kompensacji. Więcej na ten temat przeczytasz w artykule: Kompensacja mocy biernej – dlaczego warto się nią zainteresować?.

Do wstępnej analizy warto przygotować faktury z ostatnich 3–6 miesięcy wraz ze wszystkimi załącznikami, numer punktu poboru energii, grupę taryfową oraz informacje o ostatnich zmianach w instalacji lub parku maszynowym.

Jeżeli w obiekcie znajduje się już układ kompensacji, potrzebne będą również jego podstawowe dane techniczne oraz informacja o dacie ostatniego przeglądu.

Takie materiały pozwalają ocenić skalę problemu i zaplanować dalszą diagnostykę. Ostateczny dobór rozwiązania powinien jednak wynikać z pomiarów, a nie tylko z kwoty widocznej na rachunku.

Aby sprawdzić opłaty za energię bierną na fakturze, należy przeanalizować część dotyczącą dystrybucji energii oraz wyszukać pozycje związane z energią bierną indukcyjną, pojemnościową, ponadumownym poborem, jednostką kvarh i współczynnikiem tgφ.

Sama faktura jest dobrym punktem wyjścia, ale nie zastępuje analizy parametrów instalacji. Pokazuje koszt problemu, lecz nie zawsze wskazuje jego przyczynę.

Jeżeli na rachunkach Twojej firmy regularnie pojawiają się opłaty za energię bierną, skontaktuj się z Trzecią Fazą. Przeanalizujemy dokumenty, wykonamy potrzebne pomiary i pomożemy dobrać rozwiązanie dopasowane do rzeczywistego profilu pracy instalacji.